Zespół górnego otworu klatki piersiowej (TOS) w fizjoterapii

Zespół górnego otworu klatki piersiowej (TOS) w fizjoterapii

Drętwieją Ci dłonie podczas pracy przy komputerze? A może czujesz ból barku i ciężkość ręki, gdy wieszasz firanki albo sięgasz po coś na wyższą półkę? Takie objawy potrafią nieźle utrudnić codzienne funkcjonowanie. Choć przyczyn może być wiele, w gabinecie fizjoterapeutycznym bardzo często spotykamy się z tzw. zespołem górnego otworu klatki piersiowej (w skrócie TOS, od angielskiego thoracic outlet syndrome).

Czym jest zespół górnego otworu klatki piersiowej?

Splot ramienny, czyli sieć nerwów zaopatrujących rękę oraz naczynia krwionośne biegną przez stosunkowo wąskie przestrzenie.

Do ucisku lub drażnienia tych struktur dochodzi zazwyczaj w trzech miejscach:

  • w przestrzeni między mięśniami pochyłymi na szyi,
  • w szczelinie między obojczykiem a pierwszym żebrem,
  • pod mięśniem piersiowym mniejszym (z przodu klatki piersiowej).

Wyróżnia się trzy główne postacie TOS:

  • Neurogenną związaną z drażnieniem lub uciskiem splotu ramiennego;
  • Żylną, dotyczącą odpływu krwi przez żyłę podobojczykową;
  • Tętniczą, związaną z zaburzeniem przepływu w tętnicy podobojczykowej.

Warto pamiętać, że TOS to nie jedna konkretna choroba, a raczej zestaw objawów o różnej etiologii. Dlatego sam fakt, że kogoś boli lub drętwieje ręka, nie oznacza jeszcze, że leczenie w każdym przypadku będzie wyglądać tak samo.

Jakie objawy powinny zwrócić uwagę?

  1. W postaci neurogennej dominują ból szyi, barku lub całej ręki, mrowienie, drętwienie oraz szybkie męczenie się kończyny. Pacjenci często mówią, że rzeczy wypadają im z rąk albo mają problem z precyzyjnymi ruchami, np. przy zapinaniu guzików czy wiązaniu butów.
  2. W postaci żylnej pojawia się zauważalny obrzęk ręki, zasinienie, uczucie mocnej ciężkości, a czasem też bardziej widoczne, poszerzone żyły na ramieniu i klatce piersiowej.
  3. Postać tętnicza objawia się zazwyczaj wyraźnym ochłodzeniem i bladością dłoni oraz silnym bólem wynikającym z niedokrwienia.

Co istotne, objawy TOS potrafią świetnie imitować inne schorzenia, np. radikulopatię szyjną czy zespół cieśni nadgarstka. Z tego powodu rzetelna diagnostyka nie może kończyć się na samym miejscu bólu, ale musi obejmować badanie neurologiczne, ocenę krążenia i dokładną analizę sytuacji, w których dolegliwości się nasilają.

Kiedy nie czekać na fizjoterapię?

Nagły obrzęk i zasinienie ręki mogą świadczyć o zakrzepicy żylnej. Z kolei nagłe ochłodzenie, bladość i ostry ból kończyny bywają sygnałem ostrego zaburzenia ukrwienia. W takich sytuacjach nie wykonujemy ćwiczeń ani masażu – pacjent wymaga natychmiastowej pilnej konsultacji lekarskiej!

Skąd bierze się TOS?

Na rozwój TOS składa się zazwyczaj kilka czynników. Czasami to kwestia indywidualnej anatomii, np. obecności dodatkowego żebra szyjnego lub specyficznej budowy pierwszego żebra. Innym razem to pamiątka po dawnych urazach lub złamaniach.

Bardzo dużym czynnikiem ryzyka są też powtarzalne ruchy – praca zawodowa z rękami w górze (np. malarz, fryzjer) albo uprawianie sportów wymagających częstych ruchów nad głową (siatkówka, pływanie, crossfit).

Jak wygląda diagnostyka TOS w gabinecie fizjoterapeutycznym?

Nie ma jednego testu, który może potwierdzić lub wykluczyć TOS. Rozpoznanie opiera się na połączeniu wywiadu, badania klinicznego i, jeśli są wskazania, badań dodatkowych.

W diagnostyce wykorzystuje się między innymi:

  • test EAST / Roosa polegający na utrzymywaniu uniesionych ramion i powtarzanym otwieraniu oraz zamykaniu dłoni;
  • Objaw Tinela w okolicy nadobojczykowej;
  • testy neurodynamiczne sprawdzające reakcję nerwów na ruch.

Gdy potrzebujemy badań dodatkowych, dobieramy je do konkretnej postaci zespołu: USG Doppler służy do oceny naczyń, RTG pomaga wykluczyć wady kostne, a EMG i badania przewodnictwa nerwowego pomagają w diagnostyce różnicowej.

Jak w TOS może pomóc fizjoterapia?

Fizjoterapia jest zwykle pierwszym etapem postępowania, nie powinna jednak sprowadzać się do jednego zabiegu czy rozmasowania bolesnego miejsca. Jej celem jest poprawa tolerancji tkanek oraz ograniczenie czynników wywołujących objawy.

W zależności od potrzeb pacjenta w gabinecie stosujemy:

  • edukację dotyczącą codziennych czynności
  • indywidualnie dobrane ćwiczenia
  • ćwiczenia oddechowe;
  • wybrane techniki terapii manualnej i neuromobilizacji

W leczeniu TOS fizjoterapia wymaga indywidualnego doboru obciążeń. U jednej osoby początkowo potrzebne będzie ograniczenie długotrwałej pracy z rękami nad głową, u innej zmiana organizacji stanowiska pracy lub stopniowy powrót do treningu. Nie chodzi o trwałe unikanie ruchu, lecz o odzyskanie zdolności do wykonywania potrzebnych czynności bez nadmiernego prowokowania dolegliwości.

Zespół pierwszego żebra – jaki ma związek z TOS?

W środowisku fizjoterapeutycznym często używa się pojęcia „zespół pierwszego żebra”. Ponieważ pierwsze żebro bezpośrednio sąsiaduje z obojczykiem i mięśniami pochyłymi, jego ograniczenie ruchomości może prowokować objawy. Warto jednak pamiętać, że jest to tylko jeden z możliwych elementów układanki, a nie synonim całego TOS.

Jak ocenić, czy terapia działa?

Sukcesu w terapii nie mierzymy tylko tym, czy po wyjściu z gabinetu boli mniej. Zwracamy uwagę na długofalowe efekty:

  • Czy drętwienie pojawia się rzadziej?
  • Czy ręka mniej męczy się przy pracy?
  • Czy dłoń odzyskała dawną siłę?
  • Czy możliwy jest bezpieczny powrót do ulubionego sportu?

Jeśli mimo dobrze prowadzonej fizjoterapii objawy nie ustępują, konieczna jest ponowna konsultacja medyczna. W skrajnych przypadkach rozważa się leczenie operacyjne, decyzja zależy jednak od stopnia zajęcia naczyń lub nerwów oraz braku odpowiedzi na leczenie zachowawcze.

Źródła

Hock G., Johnson A., Barber P., Papa C. Current Clinical Concepts: Rehabilitation of Thoracic Outlet Syndrome. Journal of Athletic Training. 2024;59(7):683–695.

Chim H., Hagan R.R., INTOS Workgroup. Consensus Recommendations for Neurogenic Thoracic Outlet Syndrome from the INTOS Workgroup. Plastic and Reconstructive Surgery – Global Open. 2024;12(8):e6107.

Dessureault-Dober I., Bronchti G., Bussières A. Diagnostic Accuracy of Clinical Tests for Neurogenic and Vascular Thoracic Outlet Syndrome: A Systematic Review. Journal of Manipulative and Physiological Therapeutics. 2018;41(9):789–799.

Teijink S.B.J., Pesser N., Goeteyn J. et al. General Overview and Diagnostic (Imaging) Techniques for Neurogenic Thoracic Outlet Syndrome. Diagnostics. 2023;13(9):1625.

Jones M.R., Prabhakar A., Viswanath O. et al. Thoracic Outlet Syndrome: A Comprehensive Review of Pathophysiology, Diagnosis, and Treatment. Pain and Therapy. 2019;8(1):5–18.

Laulan J., Fouquet B., Rodaix C. et al. Thoracic outlet syndrome: definition, aetiological factors, diagnosis, management and occupational impact. Journal of Occupational Rehabilitation. 2011;21(3):366–373.

Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje indywidualnej diagnostyki medycznej.